نائينى و مرحوم شيخ اعظم انصارى استفاده مىشود ، عبارت است از : 1 - اصالة الصّحة به فعل غير مربوط مىشود « 1 » ؛ لكن قاعده فراغ مربوط به فعل خود مكلّف است . بنابراين ، مورد جريان اين دو ، باهم فرق دارد . 2 - قاعده فراغ به بعد از عمل مربوط است و از خود عنوان « فراغ » اين معنا استفاده مىشود ؛ ولى اصالة الصحة اختصاصى به بعد از عمل ندارد و در اثناى عمل نيز جارى مىشود « 2 » ؛ به عنوان مثال : اگر در صحّت نماز ميّت شخصى كه مشغول خواندن نماز بر جنازه‌اى است ، شكّ كنيم ، اصالة الصحّة جارى مىشود و حكم مىكنيم كه نماز او صحيح است . به نظر مىرسد هيچ يك از دو فرق فوق صحيح نبوده ، و به وسيله آن‌ها نمىتوان فرمايش مرحوم همدانى را مخدوش نمود . نسبت به فرق اوّل ، به نظر ما و برخى از محقّقين ، از جمله خود مرحوم همدانى « 3 » ، اصالة الصّحة اختصاصى به فعل غير ندارد و بلكه در فعل خود مكلّف نيز جارى مىشود . بنا بر اين مبنا ، قاعده فراغ از مصاديق اصالة الصحة بوده و با آن تفاوتى نخواهد داشت . فرق دومى هم كه ذكر شد ، باعث تغاير قاعده فراغ و اصالة الصحة نمىشود ؛ چه آن كه اصالة الصحة عموميت دارد - هم بعد از تمام شدن عمل و هم در حين انجام عمل ، هر دو جارى مىشود - و شامل قاعده فراغ نيز مىشود كه مربوط به بعد از اتمام عمل است . بنابراين ، اين كلام ، اصل مدّعا را اثبات مىكند كه قاعده فراغ همان اصالة الصحه‌اى است كه بعد از اتمام عمل جارى مىشود . تحقيق مطلب در فرق ميان قاعده فراغ و اصالة الصحّة : قاعده فراغ و اصالة الصحة از جهت ملاك با يكديگر تفاوت دارند ؛ به اين بيان كه ملاك قاعده فراغ - آن چنان كه در روايات بيان داشته است - « أذكريّت » است ؛ يعنى

--> ( 1 ) - ر . ك : مرتضى انصارى ، فرائد الاصول ، ج 3 ، ص 345 به بعد ؛ محمّدعلى كاظمى خراسانى ، فوائد الاصول ، تقريرات آيت اللَّه نائينى ، ج 4 ، ص 653 به بعد . ( 2 ) - مرتضى انصارى ، پيشين ، ج 3 ، ص 360 . ( 3 ) - آقا رضا همدانى ، مصباح الفقيه ، ج 3 ، ص 194 .